Bố Cục Không Gian Và Triết Lý Phong Thủy Nhà Vườn Truyền Thống

Mục Lục

1 Nghệ Thuật Kiến Tạo Nhà Vườn Truyền Thống: Sự Giao Thoa Giữa Bố Cục Không Gian, Kỹ Thuật Xây Dựng Và Triết Lý Phong Thủy
2 1. Triết Lý Phong Thủy: Nghệ Thuật Cân Bằng Khí Và Nước
3 2. Kỹ Thuật Xây Dựng Bản Địa: Sự Kỳ Diệu Của Hệ Khung Gỗ Chịu Lực
4 3. Bố Cục Không Gian Và Môi Trường Sống Đậm Tính Nhân Văn
- 4.1 Không gian nội thất (Nhà Chính)
- 4.2 Không gian ngoại thất (Nhà Phụ và Sân Vườn)
5 4. Triết Lý Phong Thủy: Nghệ Thuật Cân Bằng Khí, Nước Và Tứ Tượng
6 5. Kỹ Thuật Xây Dựng Bản Địa: Sự Kỳ Diệu Của Hệ Khung Gỗ Chịu Lực
7 6. Bố Cục Không Gian Và Môi Trường Sống Đậm Tính Nhân Văn
- 7.1 Không gian nội thất (Nhà Chính)
- 7.2 Không gian ngoại thất (Nhà Phụ và Sân Vườn)
8 Lời Kết
- - 8.0.1 Liên hệ để biết thêm về báo giá sửa chữa nhà trọn gói tại TPHCM :
9 SỬA NHÀ UY PHÁT
- 9.1 Xem thêm các các dịch vụ sửa nhà liên quan tới báo giá sửa chữa nhà tại đây:
  - 9.1.1 Liên hệ để biết thêm về báo giá sửa chữa nhà trọn gói tại TPHCM :
10 SỬA NHÀ UY PHÁT
- 10.1 Xem thêm các các dịch vụ sửa nhà liên quan tới báo giá sửa chữa nhà tại đây:

Nghệ Thuật Kiến Tạo Nhà Vườn Truyền Thống: Sự Giao Thoa Giữa Bố Cục Không Gian, Kỹ Thuật Xây Dựng Và Triết Lý Phong Thủy

Trong dòng chảy của kiến trúc truyền thống Việt Nam, nhà vườn không đơn thuần là một công trình để ở, mà là một tác phẩm nghệ thuật biểu đạt nhân sinh quan sâu sắc. Đó là nơi con người tìm thấy sự cân bằng tuyệt đối giữa không gian sống và hệ sinh thái tự nhiên. Bằng việc kết hợp chặt chẽ giữa thuật phong thủy bản địa, kỹ thuật mộc đỉnh cao và tư duy quy hoạch không gian giàu tính nhân văn, nhà vườn truyền thống đã trở thành biểu tượng cho lối sống bền vững của cha ông ta.

1. Triết Lý Phong Thủy: Nghệ Thuật Cân Bằng Khí Và Nước

Phong thủy trong kiến trúc nhà vườn truyền thống không mang tính chất mê tín dị đoan, mà thực chất là khoa học kiến trúc bản địa, giúp con người thích ứng và nương tựa vào thiên nhiên. Điểm cốt lõi của một sơ đồ nhà vườn đạt chuẩn là khả năng “tàng phong tụ khí” và kích hoạt các dòng năng lượng tốt lành.

Bình phong và Minh đường (Sự điều hòa luồng khí): Phía trước nhà luôn ưu tiên khoảng sân rộng rãi đóng vai trò là “Minh đường” để tụ khí. Để ngăn chặn các luồng gió độc hoặc điểm nhìn trực diện từ bên ngoài (trực xung), người xưa luôn khéo léo đặt một bức bình phong (bằng gạch hoặc hàng rào cây xanh cắt tỉa) kết hợp cùng bể cạn, hòn non bộ hoặc ao sen. Sự kết hợp này tạo thế “sơn bao thủy bọc”, giúp dòng sinh khí luân chuyển hài hòa trước khi vào nhà chính.
Thế định vị “Tả Thanh Long – Hữu Bạch Hổ”: Hai bên sườn của ngôi nhà luôn được che chở bởi hệ thống cây xanh tầm cao, các công trình phụ hoặc lối đi, tạo thế đứng vững chãi như hai cánh tay bảo vệ trục kiến trúc trung tâm.
Hướng nhà tối ưu khí hậu: Hướng Nam hoặc Đông Nam luôn là lựa chọn hàng đầu cho các nếp nhà truyền thống. Cách định vị này giúp đón nhận trọn vẹn luồng gió mát lành vào mùa hè, hạn chế gió hanh lạnh vào mùa đông và tối ưu hóa ánh sáng mặt trời theo bốn mùa.

2. Kỹ Thuật Xây Dựng Bản Địa: Sự Kỳ Diệu Của Hệ Khung Gỗ Chịu Lực

Trải qua hàng thế kỷ, kỹ nghệ dựng nhà vườn của người thợ mộc xưa đã đạt đến độ hoàn mỹ về mặt cơ học lẫn thẩm mỹ, tiêu biểu là việc thiết kế hệ thống khung chịu lực bằng gỗ tự nhiên.

Nguyên lý truyền lực thuần nhất

Khác với các công trình hiện đại phụ thuộc vào bê tông cốt thép, bộ khung nhà vườn truyền thống được cấu thành hoàn toàn từ các cấu kiện gỗ (cột, kèo, xà, trến, kẻ/bẩy). Mái nhà đóng vai trò truyền tải trọng xuống hệ thống kèo theo các phương nghiêng và phương ngang, sau đó lực được dồn trực tiếp xuống các hàng cột chịu lực chính và chân tảng đá. Mỗi chi tiết, dù là nhỏ nhất, đều có một công năng cơ học nhất định, tạo nên một chỉnh thể thống nhất và vô cùng kiên cố.

Hệ thống liên kết mộng gỗ không đinh sắt

Điểm độc đáo bậc nhất của kỹ thuật xây dựng cổ truyền là việc sử dụng hệ thống mộng gỗ (mộng đuôi én, mộng sập, mộng xuyên…). Toàn bộ ngôi nhà được lắp ráp hoàn chỉnh mà hoàn toàn không cần dùng đến một chiếc đinh sắt nào. Sự liên kết linh hoạt này giúp ngôi nhà có độ co giãn tự nhiên trước sự thay đổi của thời tiết và có khả năng chống chịu thiên tai, động đất cực tốt.

Giải pháp kiến trúc thích ứng thời tiết

Rầm/Gác lửng (Không gian đa năng): Để đối phó với khí hậu nhiệt đới mưa nhiều hoặc mùa nước nổi, các nếp nhà vườn thường thiết kế hệ thống rầm thượng hoặc gác lửng sát mái. Đây là nơi khô ráo để lưu trữ của cải, nông sản quý giá và làm nơi trú ẩn an toàn khi có thiên tai.
Hệ thống cửa linh hoạt: Mặt tiền nhà thường sử dụng hệ thống cửa bức bàn hoặc cửa thượng song hạ bản. Hệ cửa này có thể tháo rời hoặc mở rộng tối đa, biến không gian nội thất và khoảng sân trước nhà hòa làm một, giúp không khí trong nhà luôn được lưu thông liên tục.

3. Bố Cục Không Gian Và Môi Trường Sống Đậm Tính Nhân Văn

Mặt bằng công năng của nhà vườn truyền thống thường tuân thủ quy tắc phân chia gian chái (nhà 3 gian 2 chái, 5 gian…) nhằm thiết lập một trật tự sống ngăn nắp, tôn trọng gia phong và gắn kết gia đình.

Không gian nội thất (Nhà Chính)

Gian giữa (Trung tâm tâm linh): Là nơi trang nghiêm nhất, dùng để đặt bàn thờ gia tiên và tiếp đón những vị khách quý. Không gian này luôn được chăm chút tỉ mỉ bằng các bức hoành phi, câu đối hay các mảng chạm khắc gỗ tinh xảo thể hiện gia thế và triết lý sống của chủ nhà.
Các gian chái (Không gian sinh hoạt): Hai bên gian giữa được phân chia rõ ràng thành nơi nghỉ ngơi, sinh hoạt cho các thành viên trong gia đình theo nguyên tắc tôn ti trật tự truyền thống (thường phân định không gian riêng cho nam giới/gia chủ và phụ nữ).

Không gian ngoại thất (Nhà Phụ và Sân Vườn)

Nhà phụ (bếp nấu, kho chứa) và các công trình vệ sinh luôn được bố trí lệch về một bên hoặc khuất phía sau để đảm bảo sự sạch sẽ và tính tôn nghiêm cho nhà chính.

Nghệ thuật quy hoạch cây trồng trong khuôn viên sân vườn cũng tuân theo những bài toán công năng rất thực tế:

Cây chắn nắng, cản gió: Những loại cây có tán lớn, rễ sâu thường được trồng ở các hướng đón nắng gắt (như hướng Tây) để hạ nhiệt cho ngôi nhà.
Cây kinh tế và gia vị: Khu vực gần bếp thường là nơi trồng các loại rau xanh, cây thuốc hoặc cây ăn quả ngắn ngày để thuận tiện cho việc nội trợ.
Cây cảnh nghệ thuật (Bonsai): Được trưng bày trang trọng ở sân trước, kết hợp với các chậu hoa theo mùa để tạo điểm nhấn thị giác, đồng thời thể hiện thú vui điền viên thanh cao của gia chủ.

4. Triết Lý Phong Thủy: Nghệ Thuật Cân Bằng Khí, Nước Và Tứ Tượng

Phong thủy trong kiến trúc nhà vườn truyền thống thực chất là một bộ môn khoa học lý tính bản địa, giúp con người thích ứng, giảm thiểu tác động tiêu cực của thời tiết và nương tựa vào thiên nhiên. Điểm cốt lõi của một sơ đồ nhà vườn đạt chuẩn là tuân thủ nghiêm ngặt mô hình Tứ Tượng (Tứ Linh) và nguyên lý Cân bằng Âm Dương – Ngũ Hành:

Thế trận Tứ Tượng bảo vệ ngôi nhà

Một khuôn viên nhà vườn hoàn hảo luôn tổ chức không gian theo trục tiền sau – tả hữu để tụ khí:

Huyền Vũ (Phía sau nhà): Thường là nơi trồng những hàng cây lớn, vững chãi hoặc tôn nền đất cao lên (thế tựa sơn). Yếu tố này đóng vai trò che chắn gió độc từ phía sau, tạo điểm tựa vững chắc cho toàn bộ gia tộc.
Chu Tước & Minh Đường (Phía trước nhà): Khoảng sân rộng rãi trước nhà chính là Minh Đường – nơi tụ hội sinh khí. Tại đây, yếu tố Chu Tước được cụ thể hóa bằng hệ thống mặt nước (bể cạn, ao sen, hòn non bộ). Nước thuộc hành Thủy, tượng trưng cho tài lộc và sự luân chuyển khí.
Tả Thanh Long & Hữu Bạch Hổ (Hai bên sườn): Phía bên trái (Thanh Long – thuộc Mộc/Đông) thường bố trí lối đi, cây cao hoặc nhà phụ cao hơn một chút so với bên phải (Bạch Hổ – thuộc Kim/Tây). Sự sắp xếp này tạo thế “vây bọc”, giữ cho sinh khí không bị tản mát bởi gió tạt ngang.

Bình phong – Nghệ thuật điều hòa luồng khí (Trực xung)

Để ngăn chặn các luồng khí chuyển động quá nhanh hoặc điểm nhìn trực diện từ cổng ngoài đâm thẳng vào nhà (gọi là thế trực xung), người xưa luôn khéo léo đặt một bức Bình phong ngay sau cổng. Bình phong có thể xây bằng gạch khảm sành sứ hoặc tạo tác sinh động từ hàng rào cây xanh cắt tỉa. Dòng khí khi gặp bình phong sẽ bị giảm tốc, chuyển hướng và đi vào nhà một cách nhẹ nhàng, hiền hòa.

Chọn hướng nhà và ứng dụng Ngũ Hành vào vật liệu

Hướng nhà tối ưu: Hướng Nam hoặc Đông Nam luôn là lựa chọn hàng đầu. Cách định vị này giúp đón nhận trọn vẹn luồng gió mát lành (thuộc Dương) vào mùa hè, hạn chế gió hanh lạnh (thuộc Âm) vào mùa đông.
Sự hòa hợp Ngũ Hành: Vật liệu xây dựng ưu tiên các yếu tố tự nhiên. Mộc (gỗ, tre) làm khung nhà; Thổ (gạch nung, ngói đất sét, đá tảng) làm nền, tường và mái; Thủy (ao cá, bể cạn); Hỏa (bếp nấu) và Kim (các chi tiết mộng, phụ kiện đồng/sắt ẩn bên trong). Tất cả tương sinh, bù trừ lẫn nhau để tạo nên sinh khí tổng hòa.

5. Kỹ Thuật Xây Dựng Bản Địa: Sự Kỳ Diệu Của Hệ Khung Gỗ Chịu Lực

Nguyên lý truyền lực thuần nhất

Hệ thống liên kết mộng gỗ không đinh sắt

Giải pháp kiến trúc thích ứng thời tiết

Rầm/Gác lửng (Không gian đa năng): Để đối phó với khí hậu nhiệt đới mưa nhiều hoặc mùa nước nổi, các nếp nhà vườn thường thiết kế hệ thống rầm thượng hoặc gác lửng sát mái. Đây là nơi khô ráo để lưu trữ của cải, nông sản quý giá và làm nơi trú ẩn an toàn khi có thiên tai.
Hệ thống cửa linh hoạt: Mặt tiền nhà thường sử dụng hệ thống cửa bức bàn hoặc cửa thượng song hạ bản. Hệ cửa này có thể tháo rời hoặc mở rộng tối đa, biến không gian nội thất và khoảng sân trước nhà hòa làm một, giúp không khí trong nhà luôn được lưu thông liên tục.

6. Bố Cục Không Gian Và Môi Trường Sống Đậm Tính Nhân Văn

Không gian nội thất (Nhà Chính)

Gian giữa (Trung tâm tâm linh): Là nơi trang nghiêm nhất, dùng để đặt bàn thờ gia tiên và tiếp đón những vị khách quý. Không gian này luôn được chăm chút tỉ mỉ bằng các bức hoành phi, câu đối hay các mảng chạm khắc gỗ tinh xảo thể hiện gia thế và triết lý sống của chủ nhà.
Các gian chái (Không gian sinh hoạt): Hai bên gian giữa được phân chia rõ ràng thành nơi nghỉ ngơi, sinh hoạt cho các thành viên trong gia đình theo nguyên tắc tôn ti trật tự truyền thống (thường phân định không gian riêng cho nam giới/gia chủ và phụ nữ).

Không gian ngoại thất (Nhà Phụ và Sân Vườn)

Nghệ thuật quy hoạch cây trồng trong khuôn viên sân vườn cũng tuân theo những bài toán công năng và phong thủy rất thực tế:

Cây chắn nắng, cản gió (Hướng Tây/Bắc): Những loại cây có tán lớn, rễ sâu thường được trồng ở các hướng đón nắng gắt (như hướng Tây) để hạ nhiệt cho ngôi nhà, hoặc hướng Bắc để chắn gió lạnh.
Cây kinh tế và gia vị (Hướng Đông/Nam): Khu vực gần bếp hoặc hướng đón nắng ấm thường là nơi trồng các loại rau xanh, cây thuốc hoặc cây ăn quả ngắn ngày để thuận tiện cho việc nội trợ.
Cây cảnh nghệ thuật (Bonsai): Được trưng bày trang trọng ở sân trước, kết hợp với các chậu hoa theo mùa để tạo điểm nhấn thị giác, đồng thời thể hiện thú vui điền viên thanh cao của gia chủ.

Lời Kết

Kiến trúc nhà vườn truyền thống là minh chứng biểu đạt cho đỉnh cao tư duy thiết kế bền vững. Sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa bộ cục không gian phong thủy, kỹ thuật mộc bản địa và nghệ thuật tổ chức sân vườn không chỉ tạo ra một nơi an cư lý tưởng, mà còn gìn giữ được sợi dây kết nối vô hình giữa các thế hệ. Nghiên cứu và kế thừa những giá trị cốt lõi này chính là chìa khóa để chúng ta phát triển các xu hướng kiến trúc xanh, kiến trúc sinh thái trong thời đại mới.

**Liên hệ để biết thêm về báo giá sửa chữa nhà trọn gói tại TPHCM :**

SỬA NHÀ UY PHÁT

Công ty TNHH Đầu Tư Xây Dựng Uy Phát
Địa chỉ: Số 91/15 Đường Tân Hòa 2, Phường Hiệp Phú, Quận 9, Tp.HCM.
Địa chỉ: Số 29/24 Tân Chánh Hiệp, Phường Trung Mỹ Tây, TPHCM
Hotline 247: 0835.52.52.79
Mail: suanhauyphat@gmail.com
Website: suanhauyphat.com – uyphat.com.vn

**Xem thêm các các dịch vụ sửa nhà liên quan tới báo giá sửa chữa nhà tại đây:**

1. Tổng quan về nhà vườn tại Huế

Huế, cố đô triều đại nhà Nguyễn (1802-1945), được biết đến là thành phố vườn bởi sự cấu thành của những thành tố xanh như cảnh quan, lăng tẩm vườn, phủ đệ, và đặc biệt là các nhà vườn truyền thống. Nhà vườn truyền thống Huế luôn có sự kết nối hữu cơ giữa ngôi nhà, con người và sân vườn cảnh quan (hình 1). Nhắc đến nhà rường, nhà vườn thì ta sẽ nghĩ ngay đến Huế chứ không thể nghĩ đến các địa phương khác được. Có thể nói, đó là thương hiệu đặc trưng của Huế và chúng là những yếu tố không thể thiếu tạo nên vẻ đẹp tiềm ẩn và di sản văn hóa của thành phố vườn Huế.

Hình 1. Nhà vườn “Xuân Viên Tiểu Cung” ở phường Kim Long (nguồn: tác giả)

Trong khi các chúa Nguyễn ở trong phủ và vua Nguyễn ở trong Tử Cấm Thành, các hoàng thân quốc thích, quan lại sống tại các ngôi nhà vườn tọa lạc xung quanh phủ và kinh thành. Kết quả, các ngôi nhà vườn tập trung chủ yếu ở trong khu vực kinh thành và các làng cổ xung quanh như Kim Long, Vỹ Dạ, Phú Cát và Nguyệt Biều (hình 2).

Những yếu tố như lối sống, tôn giáo, tín ngưỡng, luật lệ của triều Nguyễn, và đặc trưng địa lý, khí hậu Huế đã có ảnh hưởng đến sự hình thành, tổ chức không gian, hình khối, và môi trường sống của các nhà vườn truyền thống Huế. Các yếu tố này đã tạo nên đặc trưng duy nhất mà các nhà truyền thống ở những địa phương khác không thể có.

Hình 2. Bản đồ phân bố nhà vườn truyền thống Huế (nguồn: tác giả)

2. Sự hình thành và đặc điểm kiến trúc

2.1. Sự hình thành và thực trạng các nhà vườn truyền thống Huế

Có lẻ các nhà vườn truyền thống Huế bắt đầu xuất hiện vào thế kỷ 17 dưới thời kỳ chúa Nguyễn [3, tr. 137]. Sau đó, những ngôi nhà này nhanh chóng lan rộng trong giai đoạn triều đại nhà Nguyễn. Trong khu vực kinh thành, các ngôi nhà vườn truyền thống ban đầu có thể là nơi thư giãn và học tập của các hoàng tử dưới triều đại vua Minh Mạng (1820-1840) [10, tr. 95]. Sau này, hoàng thân quốc thích và các tầng lớp quan lại có thể ở trong nhà vườn truyền thống. Cuối cùng, dân thường có thể sở hữu các ngôi nhà này khi họ có điều kiện về tài chính. Hiện tại, số lượng các nhà vườn truyền thống Huế hiện hữu tại khu vực trong kinh thành và Kim Long chiếm tỷ lệ khá nhiều. Hình 3 cho thấy vị trí 84 ngôi nhà trong khu vực kinh thành và 34 ngôi nhà ở khu vực Kim Long.

Hình 3. Phân bố nhà vườn truyền thống trong khu vực kinh thành và Kim Long (nguồn: tác giả)

2.2. Đặc điểm kiến trúc

Tổng thể một ngôi nhà vườn truyền thống điển hình được miêu tả từ khá nhiều nghiên cứu trước đây ([1], [2], [4], [6] và [7]), thông thường gồm có cổng, hàng rào, lối vào, Bình Phong, Bể Cạn, yếu tố Tả Thanh Long và Hữu Bạch Hổ, Nhà Chính (nhà Rường), Nhà Phụ, và sân vườn (hình 4).

Hình 4. Tổng thể và không gian mặt bằng một ngôi nhà vườn truyền thống (nguồn: tác giả)

Nhìn vào tổng thể của một ngôi nhà vườn truyền thống Huế, ngôi nhà như một tiểu kinh thành thu nhỏ (hình 5). Núi Ngự Bình và sông Hương đóng vai trò là tiền án và yếu tố Minh Đường cho kinh thành, trong khi đó, cồn Hến và cồn Dã Viên như là hai người bảo vệ. Ở nhà vườn truyền thống, Bình Phong và Bể Cạn đóng vai trò tương tự như núi Ngự Bình và sông Hương của kinh thành, trong khi yếu tố Tả Thanh Long và Hữu Bạch Hổ của ngôi nhà như cồn Hến và cồn Dã Viên.

Hình 5. Tương quan tổng thể giữa kinh thành Huế và nhà vườn truyền thống (nguồn: tác giả)

. Phía sau cổng, một lối nhỏ dẫn đến bức Bình Phong và Bể Cạn (hình 6).

Hình 6. Bình Phong, Bể Cạn, yếu tố Tả Thanh Long và Hữu Bạch Hổ (nguồn: tác giả)

Yếu tố Tả Thanh Long và Hữu Bạch Hổ như hai người bảo vệ cho ngôi nhà. .

Ở trung tâm ngôi nhà vườn truyền thống là Nhà Chính, thường xoay về hướng đông nam.

Nam (hình 7). Theo nghiên cứu của TS. Nguyễn [9]. Từ nhà Rường và Rội, có thêm hai biến thể là Thượng Rường Hạ Rội, Rường bán thân. Qua khảo sát các nhà vườn truyền thống Huế, Nhà Chính đều là nhà Rường (trừ một ngôi nhà ở đường Lương Ngọc Quyến trong kinh thành có Nhà Chính là nhà Rội).

Hình 7. Cấu trúc nhà Rường, Rội, và biến thể (nguồn: tác giả)

Có thể khẳng định, cấu trúc nhà Rường là đặc trưng duy nhất ở miền Trung nói chung và ở Huế nói riêng. Đây được xem là cấu trúc thuần nhất, các cấu kiện ngôi nhà đều có một vai trò nhất định trong cấu tạo bộ khung. Điều này rất khác với nhà truyền thống khu vực Bắc bộ khi nhiều cấu kiện có thể không có vai trò gì trong cấu tạo bộ khung và chỉ mang tính trang trí, thẩm mỹ. Một số điểm đặc trưng ở nhà Rường có thể thấy như sau:

– Cấu trúc thuần nhất, hoàn thiện nhất so với các cấu trúc truyền thống khu vực Bắc bộ. Tuy các cấu kiện đơn giản nhưng đều có vai trò nhất định trong cấu tạo bộ khung.

– Có không gian rầm thượng và rầm hạ. Rầm thượng là không gian dưới nóc mái và trên trến, dùng để chứa đồ và trú ẩn khi có mưa lụt, thích ứng với khí hậu khắc nghiệt miền Trung. Rầm hạ là không gian dưới giường ngủ, nơi chứa rượu và đồ dùng khác của gia đình.

– Phương thức truyền lực ở nhà Rường là từ mái, chủ yếu chuyển theo phương nghiêng của kèo và xuống trực tiếp các cột. Trong khi ở các nhà truyền thống miền Bắc được truyền theo phương ngang, dọc, nghiêng, qua nhiều cấu kiện trung gian mới xuống cột.

– Liên kết giữa các kèo ở nhà Rường khác biệt so với kẻ ở vùng Bắc bộ. Đầu kèo cù (hiên) nằm gác lên đuôi kèo hàng ba, đầu kèo hàng ba gác lên đuôi kèo hàng nhì, đầu kèo hàng nhì gác lên đuổi kèo hàng nhất. Còn kẻ ở miền Bắc thì ngược lại: đuôi kẻ trên gác lên đầu kẻ dưới.

– Trong khi thước dùng để thiết kế xây dựng các nhà truyền thống khác là thước tầm (thước sàm, rui mực) thì đối với nhà Rường, người thợ sử dụng một loại thước đặc biệt, đó là thước nách. Theo giáo sư Hayashi, Nhật Bản, đây là loại thước chỉ có ở Huế mà không nơi nào có với hình tam giác đều.

– Hình khối nhà Rường ngoài phát triển theo phương ngang hai bên (1 gian, 3 gian, 5 gian, 7 gian,…) thì có thể phát triển trước sau. Chính vì vậy mà ở miền Trung, dạng nhà Rường hình vuông có thể thấy được.

– Hệ thống cửa gỗ nhà Rường được gọi là cửa bàn khoa. Nhà Rường phân loại dựa vào số gian và chái. Qua khảo sát các nhà vườn truyền thống ở khu vực kinh thành và Kim Long, nhà Rường chủ yếu có ba dạng: 1 gian – 2 chái (A), 3 gian – 2 chái (B), và 3 gian (C) như thể hiện ở hình 8. Đối với các phủ đệ hoặc một số trường hợp cá biệt thì có thể có 5 gian.

Hình 8. Phân loại nhà Rường dựa vào số gian và chái (nguồn: tác giả)

2.3. Cấu trúc không gian và môi trường sống nhà vườn truyền thống Huế

Trong tổ chức không gian Nhà Chính của một ngôi nhà vườn truyền thống, không gian gian giữa phía nữa sau thường là nơi thờ tự ông bà tổ tiên và phía trước là nơi thờ phật. Đây là không gian trang nghiêm nhất trong nhà. Chái trái (thường gọi là chái đông) là không gian dành cho nam và chái phải (thường gọi là chái tây) là không gian dành cho phụ nữ, thường nằm sát khu vực bếp ở Nhà Phụ. Không gian phía trước thờ tự khá linh hoạt, có thể là phòng khác, sinh hoạt chung, thỉnh thoảng là không gian ăn, thậm chí là nơi nghỉ ngơi, ngủ trưa của gia chủ.

Bếp, phòng ăn và kho thường ở Nhà Phụ, trong khi vệ sinh, phòng tắm, giặt giũ thường ở ngoài, phía sau của ngôi nhà. Bên cạnh đó, một phần không gian Nhà Phụ trước đây thường dùng là phòng ngủ cho phụ nữ.

Môi trường sống trong nhà vườn truyền thống Huế thể hiện sự hài hòa giữa ngôi nhà, thiên nhiên, và con người. Nhà Chính, Nhà Phụ, và các yếu tố khác được bao quanh khu vườn tạo nên một bức tranh hữu cơ tuyệt vời, phản ánh bố cục tổng thể, tổ chức không gian, và lối sống trong nhà vườn truyền thống (hình 9).

Một cái cổng xưa cùng hàng rào chè tàu có thể tạo sức hút, tò mò cho du khách hình dung không gian kiến trúc hấp dẫn đang ẩn chứa bên trong. Lối vào sau ngỏ dẫn dắt người khách đến Bình Phong, dừng lại một chút và rẻ trái để vào nhà cũng thể hiện lối sống của người Huế. Người khách, khi bước vào Nhà Chính, cẩn trọng nhấc chân bước qua cửa bàn khoa, cuối đầu xuống để khỏi đụng mái cũng là thể hiện tín ngưỡng truyền thống, như một sự tôn trọng của người khách đối với gia chủ. Ngôi nhà Rường nhỏ nhắn, bước cột nhỏ như nhắc nhở người khách cẩn trọng trong cử chỉ. Qua khảo sát, nhiều gia chủ quan niệm cốt nền hoặc chiều cao Nhà Chính cần cao hơn cốt nền hoặc chiều cao Nhà Phụ.

Hình 9. Nhà vườn truyền thống “Lạc Tịnh viên” ở 65 Phan Đình Phùng, TP. Huế (nguồn: tác giả)

Bên trong ngôi nhà Rường, gia chủ thường trang hoàng rất công phu, tỉ mẫn không gian thờ tự. Những bức liễn, câu đối, hình ảnh cũ, và những bức khảm gỗ quý giá có thể được thấy ở đây. Nhiều gia chủ, mặc dù không biết chữ Hán, nhưng vẫn có thể đọc thuộc các ký tự trên câu đối, bức khảm gỗ trong nhà. Một lý do đơn giản vì đó như là những kỷ niệm, những lời răng dạy của tổ tiên, ông cha để lại. Với họ, đó là những ký ức, là sự liên kết giữa các thế hệ trong ngôi nhà. Những điều này phản ánh những giá trị phi vật thể mà mỗi ngôi nhà là một câu chuyện riêng biệt, đầy hấp dẫn, thể hiện nét văn hóa truyền thống và lối sống trong các nhà vườn truyền thống Huế.

Trong vườn, nhiều loại cây quả khác nhau được trồng theo quan điểm của chủ nhân. Thông thường, những cây bóng mát như nhãn, ổi, đào được trồng ở hướng tây. Cây gia vị và rau thường được trồng gần bếp nhằm thuận tiện cho sinh hoạt bếp núc. Những cây bonsai, cây cảnh thường được đặt trước Nhà Chính nhằm tôn thêm vẻ đẹp và giá trị ngôi nhà. Tất cả các cây trồng trong vườn dường như đều là thành viên của gia đình. Chủ nhân hàng ngày chăm sóc, tưới trồng như người thân. Khi có một ai đó mất đi, các cành cây cũng được buộc khăn trắng quanh thân như để nói rằng, các cành cây, hoa trái cũng đang tưởng nhớ người đã khuất. Điều đó thể hiện đặc trưng duy nhất trong lối sống và tín ngưỡng của người Huế nói chung và các chủ nhân trong nhà vườn truyền thống nói riêng.